Ahsanta Web

Logo Ahsantaweb
×
Memória Istórika • Homenajen Nasionál

Ma’huno Bulerek Karathayano

Husi Trinxeira Rezisténsia ba Ukun Rasik An no Dignidade Estadu

António João Gomes da Costa, ne’ebé ema barak koñese liuhusi nia naran luta Ma’huno Bulerek Karathayano, moris iha Bemori, Díli, iha loron 14 Abríl 1949. Nia figura importante ida iha istória luta libertasaun nasionál Timor-Leste nian no tuirmai assume papél signifikativu iha konstrusaun polítika Estadu nian hafoin independénsia.

Nu’udar Kombatente ba Libertasaun Nasionál, Ma’huno nia trajetória moris kobre faze krusiál barak husi istória Timor-Leste nian—husi fundasaun movimentu polítiku sira iha dékada 1970, luta armada, reorganizasaun rezisténsia, to’o nia empeñu laran-metin iha dezenvolvimentu polítiku hafoin restaurasaun independénsia.

Lider FRETILIN no Polísia Militár iha Díli 1975
Díli, 1975 — Dirijente no membru sira husi komponente luta oioin prepara an hasoru situasaun polítika no seguransa ne’ebé manas molok konflitu armadu nakfera. Fonte: Arkivu Istóriku Rezisténsia
Konsolidasaun Povu Maubere 1975
Konsolidasaun Povu Maubere, 1975 — Povu Maubere halibur an iha Díli iha períodu istóriku ne’ebé marka hametin mobilizasaun polítika molok transformasaun boot iha istória Timor-Leste. Fonte: Arkivu Nasionál

Iha loron 20 Maiu 1974, Ma’huno partisipa ativu iha fundasaun Associação Social-Democrática Timorense (ASDT), ne’ebé iha fulan-Setembru tinan hanesan transforma an sai FRETILIN. Nia sai membru Komité Sentrál FRETILIN (CCF). Bainhira konflitu armadu nakfera iha finál tinan 1975, Ma’huno kontinua saran an ba luta no defeza nasionál.

Kuartél Gerilla FALINTIL
Kuartél Gerilla FALINTIL — Ma’huno hamutuk ho gerrilleiru FALINTIL sira durante luta gerilla iha foho no ai-laran Timor-Leste. Fonte: NEWS VIP TV

Iha finál dékada 1970 nian, rezisténsia Timor-Leste nian hasoru presaun militár maka’as tebes hafoin baze de apoiu oioin iha foho laran monu. Iha Konferénsia Nasionál Reorganizasaun Rezisténsia iha Laline/Medivai iha Marsu 1981, Ma’huno hetan konfiansa aas hodi asume responsabilidade nu’udar Komisáriu Polítiku ba Rejiaun Haksolok (Setór Sentrál). Iha pozisaun ne’e, nia fó kontribuisaun boot hodi organiza fila-fali rede rezisténsia no mantein ligasaun metin entre komponente sira.

Nia responsabilidade kontinua buras iha estrutura polítika no militár FRETILIN nian. Iha tinan 1987, nia asume kargu nu’udar Sekretáriu Komité Ezekutivu FRETILIN, no iha tinan 1988 simu fiar nu’udar Konselleiru Militár. Iha fulan-Maiu 1990, Ma’huno sai Sekretáriu-Jerál FRETILIN, akumula mós funsaun nu’udar Sekretáriu Komisaun Diretiva no Xefe Konsellu Polítiku-Militár Frente Armada nian.

Bainhira Kay Rala Xanana Gusmão, Komandante-em-Xefe FALINTIL, hetan kaptura iha Díli iha fulan-Novembru 1992, Ma’huno lori kedas responsabilidade boot hodi kaer lideransa FALINTIL no Frente Armada iha momentu ida ne’ebé desizivu tebes ba kontinuidade luta. Nia kaer responsabilidade ne’e to’o nia mós hetan kaptura iha Díli iha loron 5 Abríl 1993. Hafoin nia kaptura, nia liu husi períodu prizaun no vijilánsia to’o tinan 1995.

Sua Exelénsia Maria Terezinha Viegas
Vida Familiár — Ma’huno kaben ho Maria Terezinha da Silva Viegas, feto-aswain ne’ebé dedika nia vida ba Estadu no ohin loron hala’o knaar nu’udar Embaixadora Estraordinária no Plenipotensiária RDTL nian iha Japaun. Fonte: Embaixada Timor-Leste iha Tóquio

Vida Familiár

Ma’huno kaben ho Maria Terezinha da Silva Viegas, ne’ebé mós iha istória naruk iha luta no dedikasaun ba Timor-Leste. Nia servisu ona nu’udar deputada no membru governu antes simu knaar diplomátiku nu’udar Embaixadora Estraordinária no Plenipotensiária Repúblika Demokrátika Timor-Leste nian iha Japaun. Hamutuk ho Maria Terezinha, Ma’huno harii sira-nia família no haboot oan na’in-tolu.

Husi Luta ba Vida Estadu

Hafoin restaurasaun independénsia Timor-Leste nian iha tinan 2002, Ma’huno kontinua nia dedikasaun iha vida polítika nasionál. Iha tinan 2007, nia sai ida husi fundadór Congresso Nacional da Reconstrução Timorense (CNRT). Nia simu konfiansa hodi lidera ekipa preparasaun molok kongresu no ikusmai sai Primeiru-Vise-Prezidente CNRT, pozisaun ne’ebé nia kaer to’o nia hakotu iis. Iha períodu ne’e, Ma’huno sai líder sénior ida ne’ebé lori esperiénsia naruk husi luta libertasaun ba hametin vida polítika Timor-Leste nu’udar nasaun soberanu.

Ma'huno simu Colar da Ordem de Timor-Leste
Prezidente Repúblika Francisco Guterres Lú Olo entrega Colar da Ordem de Timor-Leste ba Ma’huno Bulerek Karathayano iha tinan 2018. Fonte: Média PR
Kondekorasaun Ma'huno
Ma’huno ho Colar da Ordem de Timor-Leste, rekoñesimentu aas husi pátria ba sakrifísiu no fidelidade ba libertasaun nasionál. Fonte: Wikipedia

Rekoñesimentu Estadu nian

Ba nia kontribuisaun iha luta libertasaun nasionál, Ma’huno simu kondekorasaun oioin husi Estadu. Iha tinan 2006, nia hetan Ordem da Guerrilha no Ordem Dom Boaventura. Iha tinan 2018, Prezidente Repúblika Francisco Guterres Lú Olo entrega ba nia Colar da Ordem de Timor-Leste, ida husi distinsaun másima Repúblika Demokrátika Timor-Leste nian.

Komandante Ma'huno fó omenajen
Komandante Ma’huno fó omenajen militár ofisiál ba martir sira libertasaun nasionál nian. Fonte: TATOLI Agência Noticiosa de Timor-Leste

Homenajen Ikus

Iha loron 24 Setembru 2021, Ma’huno Bulerek Karathayano hakotu iis ho idade tinan 72 iha Ospitál Nasionál Guido Valadares (HNGV), Díli. Governu Repúblika Demokrátika Timor-Leste dekreta loron tolu lutu nasionál hodi fó respeitu ba nia memória. Nia hakoi ho serimónia funerál Estadu nian iha Jardím dos Heróis da Pátria, iha Metinaro.

Jardim dos Heróis da Pátria Metinaro
Jardím dos Heróis da Pátria iha Metinaro sai fatin deskansa ikus ba Ma’huno hamutuk ho líder no erói sira ne’ebé grava ona iha istória Timor-Leste. Fonte: Wikimedia Commons

Ma’huno Bulerek Karathayano nia legadu kobre faze importante barak iha Timor-Leste nia viajen: luta polítika, rezisténsia armada, reorganizasaun movimentu, no vida polítika hafoin independénsia. Nia naran hela metin iha memórias istórika Timor-Leste nian nu’udar figura xave husi jerasaun libertasaun nasionál ne’ebé liu husi susar funu nian, prizaun, restaurasaun independénsia, no harii vida Estadu soberanu.

Referénsia Istórika:
  • Relatóriu Komisaun ba Akollimentu, Verdade no Rekonsiliasaun (CAVR) Chega! (Díli, 2005).
  • Lei Nú. 3/2006 kona-ba Estatutu Kombatente ba Libertasaun Nasionál nian, Jornál da Repúblika Timor-Leste.
  • Rezolusaun Governu RDTL kona-ba Lutu Nasionál no Homenajen Estadu ba Saudozu Ma’huno Bulerek Karathayano (Setembru 2021).
  • Dekretu Prezidensiál Kondekorasaun Colar da Ordem de Timor-Leste (Média Presidénsia da Repúblika RDTL, 2018).
  • Arkivu Ofisiál Perfil Embaixadora nian, Embaixada Repúblika Demokrátika Timor-Leste iha Tóquio, Japaun.

António João Gomes da Costa, amplamente conhecido pelo seu nome de luta Ma’huno Bulerek Karathayano, nasceu em Bemori, Díli, a 14 de abril de 1949. Foi uma das figuras marcantes na história da luta de libertação nacional de Timor-Leste e, posteriormente, desempenhou um papel relevante na consolidação da vida política do país após a independência.

Na qualidade de Combatente da Libertação Nacional, a trajetória de vida de Ma’huno abrange fases determinantes da história timorense—desde a génese dos movimentos políticos na década de 1970, a resistência armada, a reorganização das forças de libertação, até ao seu empenho na construção institucional após a restauração da independência.

Liderança da FRETILIN e Polícia Militar em Díli 1975
Díli, 1975 — Dirigentes e membros de diversas frentes da luta preparam-se perante o agravamento da situação político-militar antes da eclosão do conflito armado. Fonte: Arquivo Histórico da Resistência
Mobilização popular do Povo Maubere 1975
Consolidação do Povo Maubere, 1975 — O Povo Maubere concentra-se em Díli num momento histórico que assinalou a forte mobilização política antes das grandes transformações da história de Timor-Leste. Fonte: Arquivo Nacional

A 20 de maio de 1974, Ma’huno participou ativamente na criação da Associação Social-Democrática Timorense (ASDT), que em setembro do mesmo ano evoluiu para a FRETILIN. Integrou subsequentemente o Comité Central da FRETILIN (CCF). Quando o conflito armado deflagrou no final de 1975, prosseguiu com firmeza a sua entrega à causa da defesa nacional.

Quartel-General das FALINTIL
Quartel-General das FALINTIL — Ma’huno com os guerrilheiros das FALINTIL durante a árdua luta de guerrilha no interior de Timor-Leste. Fonte: NEWS VIP TV

No final da década de 1970, a resistência timorense enfrentou uma severa ofensiva militar na sequência da queda sucessiva das bases de apoio no interior do território. Na Conferência Nacional de Reorganização da Resistência, realizada em Laline/Medivai em março de 1981, Ma’huno foi investido como Comissário Político da Região Haksolok (Setor Central). Nesta função, exerceu um papel crucial na recomposição das redes de resistência e na manutenção das comunicações entre as forças da luta.

A sua responsabilidade alargou-se progressivamente na estrutura política e militar da FRETILIN. Em 1987, assumiu as funções de Secretário do Comité Executivo da FRETILIN e, em 1988, de Conselheiro Militar. Em maio de 1990, ascendeu a Secretário-Geral da FRETILIN, acumulando as funções de Secretário da Comissão Diretiva e Chefe do Conselho Político-Militar da Frente Armada.

Com a captura de Kay Rala Xanana Gusmão, Comandante-em-Chefe das FALINTIL, em Díli, em novembro de 1992, Ma’huno assumiu a liderança superior das FALINTIL e da Frente Armada num período verdadeiramente crítico para a continuidade da luta. Desempenhou essa pesada missão até ser capturado em Díli, a 5 de abril de 1993. Após a captura, esteve sujeito a prisão e regime de liberdade vigiada até 1995.

Embaixadora Maria Terezinha Viegas
Vida Familiar — Ma’huno com Maria Terezinha da Silva Viegas, que dedicou a sua vida ao serviço público e assume atualmente funções de Embaixadora de Timor-Leste no Japão. Fonte: Embaixada de Timor-Leste em Tóquio

Vida Familiar

Ma’huno foi casado com Maria Terezinha da Silva Viegas, que possui igualmente uma longa folha de serviços e dedicação à causa timorense. Exerceu mandatos como deputada e membro do Governo antes de assumir a representação diplomática do país como Embaixadora Extraordinária e Plenipotenciária da República Democrática de Timor-Leste no Japão. Juntamente com Maria Terezinha, construiu a sua família e educou os seus três filhos.

Da Luta à Construção do Estado

Após a restauração da independência de Timor-Leste em 2002, Ma’huno manteve o seu contributo na vida pública nacional. Em 2007, foi um dos fundadores do Congresso Nacional da Reconstrução Timorense (CNRT). Coordenou a comissão preparatória que antecedeu o primeiro congresso partidário, vindo a ser eleito Primeiro Vice-Presidente do CNRT, cargo que desempenhou até ao seu falecimento. Neste período, Ma’huno representou a ligação viva da geração da resistência à edificação de Timor-Leste como Estado soberano.

Ma'huno condecorado com o Colar da Ordem de Timor-Leste
O Presidente da República Francisco Guterres Lú Olo condecora Ma’huno Bulerek Karathayano com o Colar da Ordem de Timor-Leste em 2018. Fonte: Média PR
Ma'huno com o Colar da Ordem de Timor-Leste
Ma’huno envergando o Colar da Ordem de Timor-Leste, em reconhecimento solene pela sua entrega incondicional à causa nacional. Fonte: Wikipedia

Reconhecimento do Estado

Em virtude da sua dedicação à libertação da Pátria, Ma’huno foi agraciado com elevadas distinções do Estado. Em 2006, recebeu a Ordem da Guerrilha e a Ordem de Dom Boaventura. Em 2018, o Presidente da República Francisco Guterres Lú Olo condecorou-o com o Colar da Ordem de Timor-Leste, uma das mais altas condecorações da República Democrática de Timor-Leste.

Comandante Ma'huno prestando continência
O Comandante Ma’huno prestando continência militar solene aos heróis e mártires da libertação nacional. Fonte: TATOLI Agência Noticiosa de Timor-Leste

Última Homenagem

A 24 de setembro de 2021, Ma’huno Bulerek Karathayano faleceu aos 72 anos no Hospital Nacional Guido Valadares (HNGV), em Díli. O Governo da República Democrática de Timor-Leste decretou três dias de luto nacional em sua honra, tendo sido sepultado com exéquias de Estado no Jardim dos Heróis da Pátria, em Metinaro.

Jardim dos Heróis da Pátria Metinaro
O Jardim dos Heróis da Pátria em Metinaro, última morada de Ma’huno ao lado de figuras e combatentes que moldaram a história de Timor-Leste. Fonte: Wikimedia Commons

O legado de Ma’huno Bulerek Karathayano abrange etapas essenciais da afirmação do país: a intervenção política inicial, a guerrilha armada, a reorganização estratégica e a consolidação do Estado democrático. O seu nome permanece indelevelmente gravado na memória de Timor-Leste como um dos protagonistas que atravessaram a guerra, o cativeiro, a restauração da soberania e a edificação nacional.

Fontes e Referências Históricas:
  • Relatório da Comissão de Acolhimento, Verdade e Reconciliação (CAVR) Chega! (Díli, 2005).
  • Lei n.º 3/2006, Estatuto dos Combatentes da Libertação Nacional, Jornal da República de Timor-Leste.
  • Decreto Governamental sobre o Luto Nacional e Exéquias de Estado em memória de Ma’huno Bulerek Karathayano (Setembro de 2021).
  • Arquivo da Presidência da República Democrática de Timor-Leste (Atribuição do Colar da Ordem de Timor-Leste, 2018).
  • Registo Biográfico Oficial da Embaixada da RDTL em Tóquio, Japão.

António João Gomes da Costa, widely known by his resistance name Ma’huno Bulerek Karathayano, was born in Bemori, Dili, on 14 April 1949. He was a prominent figure in the history of Timor-Leste’s national liberation struggle and later played an active role in shaping the political life of the independent nation.

As a recognized National Liberation Combatant, Ma’huno’s journey encompassed vital epochs in Timor-Leste’s modern history—from the formation of political movements in the 1970s, the armed guerrilla struggle, the reorganisation of the resistance, to his enduring participation in state-building following the restoration of independence.

FRETILIN leadership and Military Police in Dili 1975
Dili, 1975 — Leaders and members across resistance sectors prepare amid worsening political and security conditions before the outbreak of armed conflict. Source: Historic Resistance Archives
Mobilization of the Maubere People 1975
Consolidation of the Maubere People, 1975 — The Maubere people assemble in Dili during a historic period of intense political mobilization preceding monumental changes in Timor-Leste. Source: National Archives

On 20 May 1974, Ma’huno took part in founding the Associação Social-Democrática Timorense (ASDT), which reorganized into FRETILIN in September of that same year. He became a key member of the FRETILIN Central Committee (CCF). When full-scale armed conflict erupted in late 1975, Ma’huno continued his steadfast commitment to national defense.

FALINTIL Guerrilla Headquarters
FALINTIL Guerrilla Headquarters — Ma’huno alongside FALINTIL fighters during the protracted guerrilla campaign in the mountains and forests of Timor-Leste. Source: NEWS VIP TV

In the late 1970s, the resistance encountered severe military pressure following the collapse of interior support bases across the territory. At the National Reorganisation Conference in Laline/Medivai in March 1981, Ma’huno was entrusted as Political Commissioner for the Haksolok Region (Central Sector). In this capacity, he played an indispensable part in rebuilding the resistance network and preserving communication between various components of the struggle.

His duties expanded throughout FRETILIN’s political and military leadership. In 1987, he was appointed Secretary of the FRETILIN Executive Committee, and in 1988 assumed the post of Military Adviser. In May 1990, Ma’huno became Secretary-General of FRETILIN, concurrently serving as Secretary of the Directing Commission and Head of the Armed Front’s Political-Military Council.

When Commander-in-Chief Kay Rala Xanana Gusmão was captured in Dili in November 1992, Ma’huno stepped forward to assume overall leadership of FALINTIL and the Armed Front during an exceptionally critical juncture for the survival of the movement. He led until his capture in Dili on 5 April 1993. Following his capture, he endured detention and monitored confinement until 1995.

Her Excellency Maria Terezinha Viegas
Family Life — Ma’huno with Maria Terezinha da Silva Viegas, who dedicated her life to national service and currently serves as Ambassador to Japan. Source: Embassy of Timor-Leste in Tokyo
President Francisco Guterres confers Order of Timor-Leste on Ma'huno
President Francisco Guterres Lú Olo bestows the Collar of the Order of Timor-Leste upon Ma’huno Bulerek Karathayano in 2018. Source: Média PR

Family Life

Ma’huno was married to Maria Terezinha da Silva Viegas, who shares a distinguished history of struggle and public service to Timor-Leste. Having served as a member of parliament and minister, she currently represents the nation as Ambassador Extraordinary and Plenipotentiary of the Democratic Republic of Timor-Leste to Japan. Together with Maria Terezinha, Ma’huno built a family and raised their three children.

From the Struggle to Statehood

Following the restoration of Timor-Leste’s independence in 2002, Ma’huno continued his dedication to the country’s political evolution. In 2007, he was a co-founder of the Congresso Nacional da Reconstrução Timorense (CNRT). He led the preparatory committee leading up to the inaugural congress and subsequently served as First Vice-President of the CNRT until his passing. During this period, Ma’huno stood as a senior statesman who channeled decades of liberation experience into democratic governance.

State Honors

In recognition of his service to the national liberation struggle, Ma’huno received numerous honors from the State. In 2006, he was awarded the Order of the Guerrilla and the Order of Dom Boaventura. In 2018, President Francisco Guterres Lú Olo bestowed upon him the Collar of the Order of Timor-Leste, one of the highest state decorations of the Democratic Republic of Timor-Leste.

State Honor Collar of Order of Timor-Leste
Ma’huno wearing the Collar of the Order of Timor-Leste, a solemn acknowledgment of his sacrifice and fidelity to liberation. Source: Wikipedia
Commander Ma'huno official salute
Commander Ma’huno rendering a formal military salute in honor of the martyrs of national liberation. Source: TATOLI Agência Noticiosa de Timor-Leste

Final Tribute

On 24 September 2021, Ma’huno Bulerek Karathayano passed away at the age of 72 at the Guido Valadares National Hospital (HNGV) in Dili. The Government of Timor-Leste declared three days of national mourning in his honor, and he was laid to rest with full military state honors at the Garden of the Heroes of the Fatherland in Metinaro.

Metinaro Heroes Cemetery
The Garden of the Heroes of the Fatherland in Metinaro, the final resting place of Ma’huno alongside the esteemed leaders and fighters remembered in Timor-Leste’s history. Source: Wikimedia Commons

The legacy of Ma’huno Bulerek Karathayano spans several foundational phases of Timor-Leste’s journey: political mobilization, armed resistance, strategic restructuring, and post-independence governance. His name remains firmly engraved in the collective memory of Timor-Leste as one of the defining figures of the liberation generation who lived through war, detention, the restoration of independence, and the building of a sovereign state.

Historical References & Sources:
  • Commission for Reception, Truth and Reconciliation (CAVR) Final Report Chega! (Dili, 2005).
  • Law No. 3/2006 on the Statute of National Liberation Combatants, Official Gazette of Timor-Leste.
  • Government of Timor-Leste Official Resolution on National Mourning and State Honors for Ma’huno Bulerek Karathayano (September 2021).
  • Presidential Decree on the Award of the Collar of the Order of Timor-Leste (Media PR Timor-Leste, 2018).
  • Official Diplomatic Records and Ambassadorial Profile, Embassy of the Democratic Republic of Timor-Leste in Tokyo, Japan.

António João Gomes da Costa, lebih dikenal dengan nama perjuangannya Ma’huno Bulerek Karathayano, lahir di Bemori, Dili, pada 14 April 1949. Ia merupakan salah satu tokoh penting dalam sejarah perjuangan pembebasan nasional Timor-Leste dan kemudian memainkan peran dalam kehidupan politik negara setelah kemerdekaan.

Sebagai Pejuang Pembebasan Nasional (Combatente da Libertação Nacional), perjalanan hidup Ma’huno mencakup berbagai fase penting dalam sejarah Timor-Leste—dari pembentukan gerakan politik pada 1970-an, perjuangan bersenjata, reorganisasi perlawanan, hingga keterlibatannya dalam pembangunan politik setelah restorasi kemerdekaan.

Pimpinan FRETILIN dan Polisi Militer di Dili 1975
Pimpinan FRETILIN dan Polisi Militer di Dili, 1975 — Dili, 1975 — Para pemimpin dan anggota berbagai unsur perjuangan bersiap menghadapi situasi politik dan keamanan yang semakin memburuk menjelang pecahnya konflik bersenjata. Sumber: Arsip Sejarah Perlawanan
Konsolidasi Rakyat Maubere 1975
Konsolidasi Rakyat Maubere, 1975 — Rakyat Maubere berkumpul di Dili pada 1975 dalam sebuah periode penting yang menandai semakin kuatnya mobilisasi politik menjelang perubahan besar dalam sejarah Timor-Leste. Sumber: Arsip Nasional

Pada 20 Mei 1974, Ma’huno turut terlibat dalam pembentukan Associação Social-Democrática Timorense (ASDT), yang pada September tahun yang sama kemudian berkembang menjadi FRETILIN. Ia selanjutnya menjadi bagian dari Komite Sentral FRETILIN (CCF). Ketika konflik bersenjata pecah pada akhir 1975, Ma’huno melanjutkan keterlibatannya dalam perjuangan dan pertahanan nasional.

Markas Gerilya FALINTIL
Markas Gerilya FALINTIL — Ma’huno bersama para pejuang FALINTIL dalam masa perjuangan gerilya di pedalaman Timor-Leste. Sumber: NEWS VIP TV

Pada akhir dekade 1970-an, perlawanan Timor-Leste menghadapi tekanan militer yang semakin berat setelah sejumlah basis pertahanan di wilayah pedalaman mengalami keruntuhan. Dalam Konferensi Nasional Reorganisasi Perlawanan di Laline/Medivai pada Maret 1981, Ma’huno dipercaya sebagai Komisaris Politik untuk Wilayah Haksolok (Sektor Sentral). Dalam posisi tersebut, ia turut berperan dalam reorganisasi jaringan perlawanan serta mempertahankan komunikasi antara berbagai unsur perjuangan.

Tanggung jawabnya kemudian berkembang dalam struktur politik dan militer FRETILIN. Pada 1987, ia menjabat sebagai Sekretaris Komite Eksekutif FRETILIN, dan pada 1988 dipercaya sebagai Penasihat Militer. Pada Mei 1990, Ma’huno menjadi Sekretaris Jenderal FRETILIN, sekaligus menjabat sebagai Sekretaris Komisi Pengarah dan Kepala Dewan Politik-Militer Front Bersenjata.

Ketika Kay Rala Xanana Gusmão, Panglima Tertinggi FALINTIL, ditangkap di Dili pada November 1992, Ma’huno mengambil alih tanggung jawab kepemimpinan FALINTIL dan Front Bersenjata dalam periode yang sangat menentukan bagi keberlangsungan perlawanan. Ia menjalankan tanggung jawab tersebut hingga ditangkap di Dili pada 5 April 1993. Setelah penangkapannya, ia menjalani masa penahanan dan pengawasan hingga 1995.

Yang Mulia Maria Terezinha Viegas
Kehidupan Keluarga — Ma’huno menikah dengan Maria Terezinha da Silva Viegas, yang kini mengemban amanah sebagai Duta Besar Luar Biasa dan Berkuasa Penuh Republik Demokratik Timor-Leste untuk Jepang. Sumber: Embassy of Timor-Leste in Tokyo
Ma'huno menerima Colar da Ordem de Timor-Leste
Penghargaan Negara — Presiden Republik Francisco Guterres Lú Olo menganugerahkan Colar da Ordem de Timor-Leste kepada Ma’huno pada tahun 2018. Sumber: Média PR

Kehidupan Keluarga

Ma’huno menikah dengan Maria Terezinha da Silva Viegas, yang juga memiliki sejarah panjang dalam perjuangan dan pengabdian kepada Timor-Leste. Ia pernah menjadi anggota parlemen dan menteri sebelum kemudian dipercaya menjalankan tugas diplomatik sebagai Duta Besar Luar Biasa dan Berkuasa Penuh Republik Demokratik Timor-Leste untuk Jepang. Bersama Maria Terezinha, Ma’huno membangun keluarga dan membesarkan ketiga anak mereka.

Dari Perjuangan menuju Kehidupan Bernegara

Setelah restorasi kemerdekaan Timor-Leste pada 2002, Ma’huno melanjutkan pengabdiannya dalam kehidupan politik negara. Pada 2007, ia turut mendirikan Congresso Nacional da Reconstrução Timorense (CNRT). Ia dipercaya memimpin tim persiapan sebelum kongres dan kemudian menjadi Wakil Presiden Pertama CNRT, sebuah posisi yang diembannya hingga akhir hayat. Pada periode ini, Ma’huno menjadi salah satu tokoh senior yang membawa pengalaman panjang perjuangan pembebasan nasional ke dalam kehidupan politik Timor-Leste sebagai negara merdeka.

Penghargaan Negara

Atas kontribusinya dalam perjuangan pembebasan nasional, Ma’huno menerima sejumlah penghargaan negara. Pada 2006, ia dianugerahi Ordem da Guerrilha dan Ordem Dom Boaventura. Pada 2018, Presiden Republik Francisco Guterres Lú Olo menganugerahkan kepadanya Colar da Ordem de Timor-Leste, salah satu penghargaan tertinggi Republik Demokratik Timor-Leste.

Penghargaan Tertinggi Negara Ma'huno
Ma’huno dengan tanda kehormatan negara Colar da Ordem de Timor-Leste atas dedikasi dan kesetiaannya pada kemerdekaan. Sumber: Wikipedia
Hormat Militer Komandan Ma'huno
Penghormatan Terakhir — Komandan Ma’huno memberikan penghormatan resmi kepada para pejuang dan martir pembebasan nasional. Sumber: TATOLI Agência Noticiosa de Timor-Leste

Penghormatan Terakhir

Pada 24 September 2021, Ma’huno Bulerek Karathayano meninggal dunia dalam usia 72 tahun di Hospital Nacional Guido Valadares (HNGV), Dili. Pemerintah Republik Demokratik Timor-Leste menetapkan tiga hari berkabung nasional untuk menghormati kepergiannya. Ia kemudian dimakamkan dalam upacara pemakaman kenegaraan di Taman Makam Pahlawan Metinaro (Jardim dos Heróis da Pátria).

Taman Makam Pahlawan Metinaro
Taman Makam Pahlawan Metinaro (Jardim dos Heróis da Pátria) menjadi tempat peristirahatan terakhir Ma’huno bersama para tokoh dan pejuang yang dikenang dalam sejarah Timor-Leste. Sumber: Wikimedia Commons

Warisan Ma’huno Bulerek Karathayano mencakup beberapa fase penting perjalanan Timor-Leste: perjuangan politik, perlawanan bersenjata, reorganisasi gerakan, dan kehidupan politik setelah kemerdekaan. Namanya tetap tercatat dalam memori sejarah Timor-Leste sebagai salah satu tokoh generasi perjuangan pembebasan nasional yang turut melewati masa perang, penahanan, restorasi kemerdekaan, dan pembentukan kehidupan bernegara.

Sumber & Rujukan Sejarah:
  • Laporan Akhir Komisi Penerimaan, Kebenaran, dan Rekonsiliasi (CAVR) Chega! (Dili, 2005).
  • Undang-Undang No. 3/2006 tentang Statuta Pejuang Pembebasan Nasional, Lembaran Negara RDTL.
  • Dekret Pemerintah RDTL tentang Hari Berkabung Nasional dan Pemakaman Kenegaraan Ma’huno Bulerek Karathayano (September 2021).
  • Dokumentasi Kepresidenan RDTL (Penganugerahan Colar da Ordem de Timor-Leste, 2018).
  • Profil Resmi Duta Besar Luar Biasa dan Berkuasa Penuh RDTL di Tokyo, Jepang.